Twee treinen
Het Einsteingenootschap komt herhaaldelijk met de geval waarin twee treinen tegen elkaar inrijden. Er is dan een zogenoemd ‘neutraal’ perronstelsel ten opzichte waarvan de ene trein zich met dezelfde snelheid naar rechts beweegt als de andere naar links. Het genootschap gebruikt deze situatie als ondersteuning van het vermeende feit dat Lorentzcontractie niet bestaat. Het is ons gebleken dat deze opzet bij uitstek geschikt is om te laten zien dat Lorentzcontractie geen aanname is, zoals het genootschap telkens beweert, maar juist dat het een gevolg is van het tweede postulaat van Einstein, namelijk dat de lichtsnelheid constant is.
De situatie
Twee identieke treinen passeren elkaar met onderlinge (relatieve) snelheid \(\beta\) (snelheid t.o.v. de lichtsnelheid). De (eigen)lengte van de treinen is \(2\ell\) (meer plastisch: elke trein bestaat uit twee treinstellen met (eigen)lengte \(\ell\)). De lengte van de treinen in hun eigen coördinatenstelsel is dus \(2\ell\). Ter discussie staat of dit ook de lengte is gemeten in een willekeurig ander stelsel, maar dit is voor later. We spreken af dat het midden van de trein coördinaat nul heeft. Het rechteruiteinde van beide treinen heeft dus altijd de coördinaat \(\ell\) (in hun eigen respectievelijke assenstelsel), en het linkeruiteinde de coördinaat \(-\ell\). Elke trein heeft drie klokken, twee aan beide uiteinden en een in het midden, dus op de trein-posities \(-\ell\), \(0\) en \(\ell\). Binnen elke trein lopen de drie klokken synchroon.
We beschouwen nu een perronsysteem t.o. waarvan de twee treinen een gelijke, maar tegengestelde, snelheid hebben. D.w.z., één trein, genaamd E, rijdt met snelheid \(\alpha\) (t.o.v. \(c\)) naar rechts (oostwaarts) en de andere trein, genaamd W, rijdt met dezelfde snelheid \(\alpha\) naar links (westwaarts). Het is niet zo dat \(\alpha\) precies de helft is van \(\beta\). De snelheden \(\alpha\) en \(\beta\) zijn namelijk gekoppeld via de formule voor het relativistisch optellen van snelheden: \[ \beta = \frac{2\alpha}{1+\alpha^2}, \] maar dit doet voor het niet-numerieke deel van het betoog niet ter zake.
Het uitgangspunt
Als beginpunt nemen we het moment dat de treinen elkaar passeren. Op perrontijd \(t=0\) bevindt het midden van trein E, én het midden van trein W zich ter hoogte van dezelfde perronklok P. Perronklok P wijst dus \(t=0\) aan, en, bij afspraak, wijzen zowel de klok in het midden van trein E als de klok in het midden van trein W ook nul aan.
Het perron is stationair
Wanneer de perronklok nul aanwijst, bevinden de middens van beide treinen zich bij perronklok P. Zo is het afgesproken. Of Lorentzcontractie nou bestaat of niet, voor het perronsysteem zijn beide treinen even lang. Hun middens zijn beide bij perronklok P, dus bevinden de voor- resp. achterkant van beide treinen zich op dezelfde plek. De voorkant van trein E is ter hoogte van de achterkant van trein W en vice versa. Mochten conducteurs aan weerskanten van de trein over en weer een high-five geven dat is dat dus gelijktijdig in het perronsystem (\(t=0\)). We praten over vier conducteurs, twee in elke trein.
We kijken naar het moment dat de voorste conducteur van de E-trein een high-five geeft met de achterste conducteur van de W-trein (voor beide is dit dus de meest rechts (oostwaarts) geplaatste conducteur). Klokken in een bewegend system lopen niet gelijk. Hoewel de middelste klok in de E-trein nul aanwijst, wijst de meest rechterklok \(-\alpha\ell/c\) aan. Want \(\alpha\) is de relatieve snelheid t.o.v. het perron en \(\ell\) is de plaatscoördinaat van de rechterklok in E. Dit volgt gewoon uit de (inverse) Lorentztransformatie van de tijd en behelst geen gegoochel met al dan niet gekrompen lengtes (kijk onderop in de Appendix voor details). Voor het principe is het echter voldoende om te beseffen dat de voorste klok in trein E áchter loopt, en dus een negatieve tijd aanwijst.
Omdat de W-trein de andere kant op gaat (en zijn midden ook bij P is), wijst de meest rechterklok van de W-trein \(+\alpha\ell/c\) aan, een positieve tijd dus.
De high-five van de meest rechtsgelegen (oostwaarts) conducteurs is een (punt)gebeurtenis en vindt plaats op perrontijd nul, E-trein-tijd \(-\alpha\ell/c\) en W-trein-tijd \(+\alpha\ell/c\).
Analoog is de high-five van de meest linksgelegen (westwaarts) conducteurs ook een (punt)gebeurtenis en die vindt plaats op perrontijd nul (uiteraard), E-trein-tijd \(+\alpha\ell/c\) en W-trein-tijd \(-\alpha\ell/c\).
De W-trein is stationair
Nu bekijken we de situatie vanuit de trein W. Dit betekent dat de drie klokken in de W-trein altijd dezelfde tijd aangeven: trein W is nu het stationaire systeem. Op het moment dat het midden van de E-trein langs het midden van trein W komt, wijzen beide middelste klokken nul aan (zo was dat afgesproken). De middelste W-klok wijst nul aan, maar de rechter- (en linker-) W-klok ook (want W is nu immers het stationaire systeem).
We hebben gezien dat de rechter-high-five op een W-tijd groter dan nul gebeurt (namelijk \(+\alpha\ell/c\)), en dát moment moet nog komen! De E-trein moet dus nog een stukje rijden voordat de high-five kan plaatsvinden. We hebben dus de situatie dat op W-tijd 0 de middens van beide treinen samenvallen, maar de rechteruiteinden nog niet.
Kijken we naar het moment van de linker-high-five dan moeten de constateren dat dát moment al achter ons ligt. We weten namelijk dat de rechter-high-five op een W-tijd kleiner dan nul is gebeurd (namelijk \(-\alpha\ell/c\)). De E-trein heeft dus nog een stukje gereden nadát de linker-high-five heeft plaatsgevonden. We hebben dus de situatie dat op W-tijd 0 de middens van beide treinen samenvallen, maar de linkeruiteinde al niet meer.
De conclusie is dat op W-tijd 0 het linkeruiteinde van de E-trein rechts van het linkeruiteinde van de W-trein zit, terwijl het rechteruiteinde van de E-trein links van het rechteruiteinde van de W-trein zit. Het lijkt er dus op dat de E-trein contractie vertoont. Deze Lorentzcontractie is een gevolg dan de relativiteit van de gelijktijdigheid. Natuurlijk is de lengte van de E-trein nog steeds \(2\ell\). Dat is de eigenlengte. De lengte van trein E gemeten in het stelsel van trein W is korter. Het is niet anders.
Hadden we de E-trein als stationair genomen dan was de conclusie geweest dat de W-trein contractie vertoont. Alles is relatief.
Eindoordeel
De analyse op deze pagina laat goed zien dat Lorentzcontractie geen aanname is, maar een gevolg. Het is een gevolg van de relativiteit van de gelijktijdigheid, dat weer een gevolg is van de constante lichtsnelheid. Deze bevinding is niet bepaald uniek. Vrijwel de hele wereld die zich met dit onderwerp bezig houdt denkt hier zo over. Dit laatste is geen argument, maar een constatering.
Het Einsteingenootschap beweert herhaaldelijk dat Lorentzcontractie rijp is om “naar het museum te kunnen worden gebracht om naast het aether–begrip en het perpetuum mobile te worden bijgezet”. Onze bevindingen zijn anders.
Om Lorentzcontractie als ‘overbodige’ aanname af te serveren introduceert het genootschap, in de persoon van Henk Dorrestijn, esoterische begrippen als “(dubbele) tijdsnelheid”, “Lorentzseconde en -meter”, “wederzijdse gebeurtenis”, “identieke gebeurtenis”, “puntgebeurtenis”, of zelfs “afstandsgebeurtenis”. Sigh.
Appendix: Hoeveel is de trein nu eigenlijk korter geworden?
Eerst en vooral: de trein gemeten in zijn eigen stelsel is en blijft \(2\ell\). Trein W meet echter wat anders. Wat trein W meet volgt uit de formule van het relativistisch optellen van snelheden:
We bekijken trein E weer vanuit het perspectief van trein W. Trein W is dus het stationaire system. Op W-tijd 0 zitten de middens van beide treinen bij elkaar en op W-tijd \(+\alpha\ell/c\) geldt dit voor de rechteruiteinden. Op W-tijd 0 zit het rechteruiteinde van Trein E dus een afstand \(\beta\times\alpha\ell\) verwijderd van het rechteruiteinde van trein W (de snelheid van E t.o.v. W is immers \(\beta c\)). Het rechtertreinstel van trein E heeft zelf de lengte \(\ell\), maar op de meetlat van trein W is dat slechts \(\ell-\alpha\beta\ell=(1-\alpha\beta)\ell\).
We hadden al besproken dat de onderlinge snelheid \(\beta\) uitgedrukt kan worden in \(\alpha\): \[ \beta =\frac{2\alpha}{1+\alpha^2} \] (Deze formule kan trouwens afgeleid worden op basis van alleen de Lorentztransformatie van de tijd, zie elders op deze website.) Omgekeerd geldt na oplossen van de vierkantsvergelijking dat \[ \alpha=\frac{1-1/\gamma}{\beta} \] Hierin is \(\gamma\) gebaseerd op \(\beta\), de snelheid van de treinen onderling. Er geldt dus dat \(\alpha\beta = 1 – 1/\gamma\).
Nu kunnen we de verkorte lengte \((1-\alpha\beta)\ell\) bepalen. Na invullen vinden we dat de lengte van het treinstel op de meetlat van W gelijk is aan \(\ell/\gamma\). Voor het andere treinstel vinden we ook \(\ell/\gamma\), dus de hele trein E meet \(2\ell/\gamma\) in het stelsel van trein W. Als je dit eenmaal weet is het niet moeilijk om de Lorentztransformatie van de plaats te vinden: \(\xi=\gamma(x-vt)\).
Appendix: de tijd op de rechterklok van trein E op perrontijd nul
De Lorentztransformatie van de tijd is \(\tau=\gamma(t-vx/c^2)\) en heeft als inverse \(t=\gamma(\tau+v\xi/c^2)\). Hier is \(v=\alpha c\) (trein E), \(\xi=\ell\) (rechterklok) en \(t=0\). De waarde van \(\gamma\) is niet relevant want \(\gamma\) valt weg (hier is \(\gamma=1/\sqrt{1-\alpha^2}\), trouwens). De rechterklok van trein E wijst dus \(-\alpha\ell/c\) aan wanneer de perrontijd nul is.