Ga naar de hoofdinhoud

Lorentztransformaties van tijd en plaats zijn equivalent

Begin 2018 kwam het Einsteingenootschap, in de persoon van Henk Dorrestijn, met een publicatie getiteld “De Lorentzcontractie bestaat niet”, met als ondertitel “Over de misvatting van Einstein, die de grootste natuurkundige dwaling van de afgelopen eeuw tot gevolg had”. In dit artikel wordt de Lorentztransformatie van de tijd á la Einstein (1905) afgeleid en vervolgens geaccepteerd. De Lorentztransformatie van de plaats wordt echter ten stelligste ontkent. In deze bijdrage willen we ingaan op de gelijkwaardigheid van aan de ene kant ‘uniforme tijd’ en ‘lengtes zijn gewoon lengtes’ (dus ‘lengtekrimp bestaat niet’), versus de gelijkwaardigheid van ‘Lorentztransformatie van de tijd is waar’ en ‘Lorentzfransformatie van de plaats is waar’ (dus ‘lengtekrimp bestaat wel’). Uiteraard zullen we ver blijven van esotherische begrippen als ‘Lorentzseconde’ en ‘identieke gebeurtenis’.

Wij gaan niet op iedere slak zout leggen. We gaan er vanuit wat met een ‘bewegend’ systeem vs. een ‘stationair’ systeem wordt bedoeld, en zo verder.

1. Het relativiteitsprincipe

Het relativiteitsprincipe gaat terug naar Galilei en stelt dat alle inertiaalsystemen equivalent zijn. Een inertiaalsysteem is een referentiesysteem (met eigen meetlatten en klokken) dat met eenparige snelheid beweegt (en dus niet versnelt of vertraagt). Twee inertiaalsystemen bewegen dus met een constante snelheid t.o.v. elkaar. De beweging hoeft niet in dezelfde (of tegengestelde) richting te zijn, maar daar gaan wij voor het gemak wel van uit (net zoals nagenoeg alle anderen die deze theorie belichten).

Postulaat I (Relativiteitsprincipe). De wetten van de natuurkunde luiden in elk willekeurig stelsel hetzelfde mits het stelsel met een eenparige snelheid beweegt.

Gevolg I (Het relativiteitsprincipe in de praktijk). Gegeven twee inertiaalsystemen \(S\) en \(S'\), en gegeven een transformatie tussen de twee (plaats, tijd, snelheid, impuls, etc), dan vinden we de inverse transformatie door het omwisselen van de accenten en door de snelheid van een minteken te voorzien.

Immers, als \(S'\) t.o.v. \(S\) met snelheid \(v\) gaat, dan gaat \(S\) t.o.v. \(S'\) met snelheid \(-v\).

2. Versies van het tweede postulaat

Zoals bekend heeft Einstein expliciet een tweede postulaat geformuleerd (lichtsnelheid is constant). Maar vóór Einstein was er het impliciete postulaat dat de tijd overal hetzelfde is, dan wel dat er geen lengtekrimp bestaat. Beide waren zo ‘triviaal’, en uitwisselbaar, dat ze nooit expliciet genoemd zijn.

We bespreken eerst wat er gebeurt als je aanneemt dat er geen lengtekrimp bestaat. Dan wanneer je aanneemt dat de tijd overal hetzelfde is, en tenslotte wanneer je aanneemt dat de Lorentztransformatie van de tijd zou kloppen.

Schets van stelsel S' dat met snelheid v beweegt ten opzichte van stelsel S, op tijdstip 0 en op tijdstip t

Voor de eerste twee situaties hebben we een schets nodig. Zie hiervoor de figuur hierboven. Systeem \(S'\) beweegt t.o.v. systeem \(S\) met snelheid \(v\). Beide systemen hebben identieke meetlatten en identieke klokken. Het eerste plaatje laat zien dat op \(t=t'=0\) de oorspong van beide systemen zich op de zelfde plek bevinden. We laten de mogelijkheid open dat er lengtekrimp is, dat bewegende klokken langzamer lopen, en dat klokken op verschillende plekken in \(S'\) verschillende tijden kunnen laten zich. Afhankelijk van het postulaat wordt dan een of meer van die mogelijkheden uitgesloten.

Kijken we in het tweede plaatje naar de positie \(x\) in \(S\) dan correspondeert daar een positie \(x'\) in \(S'\) mee. Het lijnstuk van de oorsprong van \(S\) naar positie \(x\) is opgebouwd uit het lijnstuk \(vt\) en het lijnstuk \(O'x'\). Dit laatste lijnstuk kan mogelijkerwijs lengtekrimp vertonen. We vinden dus \(x=vt+x'/\gamma\). Hierin is \(\gamma\) de factor waarmee de \(x'\)-as gekrompen is. Treedt er geen lengtekrimp op, dan is \(\gamma\) uiteraard gelijk aan 1. Schrijven we \(x=vt+x'/\gamma\) om, dan vinden we dat \[ \begin{aligned} x' = \gamma\left(x-vt\right).\qquad\text{(1)} \end{aligned} \] Merk op dat \(t\) echt de tijd in \(S\) is en niet (noodzakelijkerwijs) de tijd in \(S'\). Dat deze vergelijking lijkt op de Lorentztransformatie van de plaats berust louter op toeval. Wij weten immers nog niets over de aard van \(\gamma\).

2.1 Geval A: Er bestaat geen lengtekrimp

Postulaat II (Geval A). De lengte gemeten tussen twee punten in een bewegend systeem is dezelfde als gemeten in het stationaire systeem (de laatste meting moet dan wel gelijktijdig gedaan zijn).

Nemen we dit als uitgangspunt dan geldt \(\gamma=1\) en vinden we uit vgl (1) de Galilei-transformatie van de plaats: \[ \begin{aligned} x' = x-vt. \end{aligned} \] De inverse transformatie vinden we door het relativiteitsprinciple toe te passen. Op basis van Gevolg 1: \[ \begin{aligned} x = x'+vt'. \end{aligned} \] Hierin is \(t'\) de tijd in \(S'\) op plek \(x'\).
Vullen we nu de een bij de ander in dan krijgen eenvoudig dat \[ \begin{aligned} t=t'. \end{aligned} \] Doen we dit op dezelfde \(t\) maar op verschillende posities dan vinden we steeds \(t=t'\). Alle klokken in \(S'\) wijzen dus dezelde tijd aan, namelijk onze tijd \(t\). Bewegende klokken lopen dus even snel als onze klokken. Tijd is universeel; overal hetzelde en dus onafhankelijk van de snelheid van een bewegend systeem.

Conclusie: als er geen lengtekrimp bestaat is tijd universeel.

2.2 Geval B: Tijd is universeel

Postulaat II (Geval B). Tijd is universeel; overal hetzelfde en dus onafhankelijk van de snelheid van een bewegend systeem.

Nemen we dit als uitgangspunt dan geldt niet vanzelfsprekend dat \(\gamma=1\). We moeten het dus doen met vgl (1): \[ x' = \gamma\left(x-vt\right).\qquad\text{(1)} \] De inverse transformatie vinden we weer door het relativiteitsprincipe toe te passen. Op basis van Gevolg 1: \[ \begin{aligned} x = \gamma\left(x'+vt'\right). \end{aligned} \] De tijd is universeel, dus \(t=t'\): \[ x=\gamma\left(x'+vt\right).\qquad\text{(2)} \] Tellen we nu vgl (2) op bij vgl (1) dan krijgen we links van het isgelijkteken \(x'+x\) en rechts van het isgelijkteken \(\gamma\left(x-vt\right) + \gamma\left(x'+vt\right) = \gamma x +\gamma x' +0= \gamma\left(x+x'\right)\). Links van het isgelijkteken hebben we dus \(x'+x\), terwijl we rechts \(\gamma\left(x+x'\right)\) hebben:

\[ \begin{aligned} x'+x = \gamma\left(x+x'\right) \end{aligned} \] Dit laat slechts een mogelijkheid voor \(\gamma\): \[ \begin{aligned} \gamma = 1. \end{aligned} \] Conclusie: als gevolg van de aanname dat de tijd universeel is bestaat er geen lengtekrimp.

NB: Natuurlijk is \(x+x'=0\) ook een oplossing van \(x'+x = \gamma\left(x+x'\right)\). Echter, gebruik je vgl (1) en (2) om \(x+x'\) uit te rekenen dan kom je op \(x+x'=(1-\gamma)vt=0\). Dus weer \(\gamma=1\). Tenzij natuurlijk \(t=0\). Maar dat is triviaal. De enige algemene oplossing is dus zeker en vast \(\gamma=1\).

Gevolg II. Postulaat IIA en IIB zijn equivalent.

Alternatief: beschouw een interval \(\Delta x\) op tijdstip \(t\) in \(S\), en beschouw het corresponderende interval \(\Delta x'\) op hetzelfde tijdstip (tijd is universeel) in \(S'\). Uit de voorwaartse transformatie volgt \(\Delta x' = \gamma\Delta x\), en uit de terugwaartse volgt \(\Delta x = \gamma\Delta x'\). Omdat dit beide op hetzelfde tijdstip \(t\) geldt, is de conclusie dat \(\gamma=1\).

2.3 Geval C: Lorentztransformatie van de tijd klopt

Nu nemen we aan dat de Lorentztransformatie van de tijd klopt, zoals geclaimed door het Einsteingenootschap (en vele vele anderen).

Postulaat II (Geval C): Lorentztransformatie van de tijd. De tijd laat zich transformeren volgens \(t' =\gamma\left(t-vx/c^2\right)\), met \(\gamma = 1/\sqrt{1-\left( v/c\right)^2}\), waarbij \(c\) een universele natuurconstante is. Dit is de Lorentztransformatie van de tijd.

In dit geval is dus zeker geen sprake van een universele tijd.

Weer volgens het relativiteitsprincipe, en op basis van Gevolg 1: \[ \begin{aligned} t =\gamma\left(t'+vx'/c^2\right). \end{aligned} \] Substitueren we nu Postulaat IIC in deze vergelijking dan krijgen we, ‘lo and behold’, wat bekend staat als Lorentztransformatie van de plaats (voor details zie onderop): \[ \begin{aligned} x' =\gamma\left(x - vt\right). \end{aligned} \] De vorm van deze vergelijking is dezelfde als vgl 1. Echter nu is \(\gamma>1\); hetgeen betekent (zie de weg naar vgl (1)) dat er wél sprake is van lengtekrimp!

Zoals eenvoudig kan worden nagegaan impliceert Postulaat IIC niet alleen lengtekrimp, maar ook dat bewegende klokken langzamer lopen en dat klokken meer naar voren een een bewegend systeem achter lopen t.o.v. klokken meer naar achteren. Het is een oefening om na te gaan dat wanneer de Lorentztransformatie van de plaats wordt aangenomen, de Lorentztransformatie van de tijd eruit volgt (hint: kijk naar het artikel ‘Kinematica’ op deze website). Beide transformaties zijn dus equivalent,

Gevolg III. De Lorentztransformaties van de tijd en van de plaats zijn equivalent.

3 Conclusies

De uitwerking van Postulaat IIA en IIB leert dat de afwezigheid van lengtekrimp en het begrip universele tijd equivalent zijn. Als de een waar is, is de andere ook waar en omgekeerd.

Nemen we aan dat de Lorentztransformatie van de tijd waar is (Postulaat IIC) dan impliceert dit de Lorentztransformatie van de plaats, en dus lengtekrimp. Het is alleen al algebraïs onmogelijk dat de Lorentztransformatie van de tijd bestaat zonder die van de plaats.

Hiermee is de claim van het Einsteingezelschap dat Lorentzcontractie, oftewel lengtekrimp, in de speciale relativiteitstheorie niet zou bestaan volledig ontkracht. Geen lengtekrimp betekent uniforme tijd. En een uniforme tijd sluit een constante lichtsnelheid uit. Punt.

Appendix: details berekening Lorentztransformatie van de plaats

We hebben de LT van de tijd als axioma: \[ t' =\gamma\left(t-vx/c^2\right). \] Met het relativiteitsprincipe (Gevolg I) vinden we de terugtransformatie van de tijd: \[ t =\gamma\left(t'+vx'/c^2\right). \] Substitueren we nu \(t'\) (dus Postulaat IIC) in deze vergelijking dan krijgen we: \[ t =\gamma\left(\gamma\left(t-vx/c^2\right)+vx'/c^2\right). \] Ofwel \[ t /\gamma =\gamma t-v\gamma x/c^2+vx'/c^2. \] Er is een term met een accentje. Dat is de positie in \(S'\). Die komt links te staan en de rest komt rechts: \[ vx'/c^2 =v\gamma x/c^2 -\left(\gamma -1/\gamma\right)t. \] Nu \(\gamma\) buiten de haakjes halen: \[ vx'/c^2 =\gamma\left( v x/c^2 -\left(1 -1/\gamma^2\right)t\right). \] Nu is \(1-1/\gamma^2\) gelijk aan \((v/c)^2\). Dus, \[ vx'/c^2 =\gamma\left( v x/c^2 -(v/c)^2 t\right). \] Tenslotte rechts en links delen door \(v/c^2\) (aangenomen dat \(v\ne0\)): \[ x' =\gamma\left(x - vt\right). \] De LT van de plaats (als \(v\) wel nul is, geldt uiteraard \(x'=x\). De laatste vergelijking is dus correct voor alle \(v\)).

Terug naar boven