Ga naar de hoofdinhoud

Dorrestijncontractie

Dit verhaal sluit aan bij het artikel De Lorentzcontractie bestaat niet van Henk Dorrestijn. Hierin wordt het begrip Lorentzcontractie naar het land der fabelen verwezen. Saillant detail is dat de door het genootschap gehanteerde formules ook tot lengtekrimp leiden. In deze bijdrage gaan we op zoek naar deze Dorrestijncontractie.

De situatie

In het voornoemde artikel staat in paragraaf 9 (blad 18 en verder) het volgende gedachte-experiment centraal. Een trein met eigenlengte \(\ell\) beweegt met snelheid \(v\) t.o.v. een perronsysteem. Er wordt een lichtpuls gestuurd vanuit de achterkant van de trein naar de voorkant (dus in de richting van de beweging van de trein). Het experiment gaat nog verder, maar voor ons is dit genoeg. Bij de achterkant van de trein staat klok A en bij de voorkant klok B (beide klokken staan in de trein, staan dus stil t.o.v. elkaar en zijn onderling gesynchroniseerd).

In de trein worden tijd en plaats aangeduid resp. met \(\tau\) en \(\xi\), terwijl op het perron resp. \(t\) en \(x\) worden gebruikt. De plaatscoördinaat van de achterkant van de trein is gedefinieerd als \(\xi=0\). De coördinaat van de voorkant is dan \(\xi=\ell\). Deze waarden blijven altijd gelijk (de \(\xi\)-as staat stil t.o.v. de trein). Op \(t=0\) bevindt de achterkant van de trein zich bij de oorsprong van het perron, dus bij \(x=0\). Trein-klok A geeft dan \(\tau=0\) aan (trein-klok B geeft dan, hoewel gesynchroniseerd met klok A, niet nul aan, maar dit terzijde). Hiermee zijn de coördinatenstelsels (plaats en tijd) t.o.v elkaar vastgelegd.

Op \(t=0\) wordt de lichtpuls verzonden vanuit de achterkant van de trein richting de voorkant. De lichtpuls bereikt de voorkant op een zekere perrontijd. Dit tijdstip wordt aangeduid met \(t_B\). Treinklok B wijst dan (wanneer de puls aankomt) \(\tau_B\) aan. Tot zover de beschrijving van de situatie.

De uitwerking

Als extra toevoeging is de trein hier uitgerust met twee conducteurs aan beide uiteinden van de trein (die natuurlijk uit zijn op het geven van een high-five met eventueel aanwezige perronchefs).

We bespreken het moment waarop de perrontijd gelijk is aan \(t_B\). Op dat moment bereikt de lichtpuls de voorkant van de trein. We duiden dit aan met (punt)gebeurtenis B.

We gebruiken hier alleen formules en uitkomsten die door het genootschap goedgekeurd zijn (en die uiteraard ook door ons onderschreven worden).

De voorkant van de trein bevindt zich op plaats \(\xi =\ell\). De aankomsttijd van de lichtpuls bij klok B in de trein aan de voorkant is daarom \(\tau _B=\ell/c\) (zie onderaan blad 18 van “De Lorentzcontractie bestaat niet”). In perroneenheden wordt de aankomsttijd van de puls bij de voorkant gegeven door \[ t_B=\frac{\gamma\ell}{c} (1+v/c) \] (de formule boven fig 5 van “De Lorentzcontractie bestaat niet”).
We willen weten wat de overeenkomstige plaatscoördinaat in het perronsysteem is. Dus, wat is de \(x\)-coördinaat van de voorkant van de trein wanneer de lichtpuls aankomt (m.a.w., waar moet iemand op het perron staan om (punt)gebeurtenis B te mogen meemaken)? Daartoe gebruiken we de LT van de tijd, formule (6): \[ \tau =\gamma (t-v/c^2 x) \] Toegepast op de genoemde (punt)gebeurtenis B levert dit \[ \tau _B=\gamma (t_B-v/c^2 x_B ) \] In deze vergelijking kennen we alles behalve de gevraagde \(x_B\), de perron-coördinaat waarbij de lichtpuls bij de voorkant aankomt (bij de rechterconducteur). Door het invullen van de gegevens vinden we dat \[ x_B=\gamma\ell(1+v/c) \] Dit resultaat hadden we veel sneller kunnen vinden door de beseffen dat \(x_B=ct_B\). We vermoeden dat \(x_B=ct_B\) een door het genootschap goedgekeurde formule is, maar we weten het niet zeker. Vandaar de omweg via formule (6).

Op \(t=\tfrac{\gamma\ell}{c} (1+v/c)\) bevindt de rechterconducteur zich dus op de positie \(\gamma\ell(1+v/c)\) rechts van de oorsprong van het perron. Op díe plek op het perron staat al de hele tijd perronchef Q. De rechterconducteur en perronchef Q kunnen elkaar dus (op dát moment) een high-five geven.

Vervolgens willen we weten waar de achterkant van de trein zich bevindt, en wel ook op perrontijd \(\frac{\gamma\ell}{c} (1+v/c)\). Hiervoor gebruiken we de opmerking vrij aan het begin van paragraaf 10 (ongeveer halverwege blad 21), namelijk dat het enige goede aan de LT van de plaats is dat voor de oorsprong van de trein (dus de achterkant, \(\xi =0\)) geldt dat \(x=vt\). Op \(t=\frac{\gamma\ell}{c} (1+v/c)\) bevindt de linkerconducteur zich dus op een positie \(\frac{v\gamma\ell}{c} (1+v/c)\) rechts van de oorsprong van het perron. Op díe plek op het perron staat al heel de tijd perronchef P. De linkerconducteur en perronchef P kunnen elkaar dus (op dát moment) een high-five geven.

Beide high-fives vinden dus gelijktijdig plaats in het perronsysteem, beide namelijk op perrontijd \(\gamma\ell/c (1+v/c)\) (dat is niet gelijktijdig in de trein uiteraard). Perronchefs P en Q hebben dus gelijktijdig resp. de achterkant en de voorkant van de trein aangetikt. De chefs vragen zich af wat hun onderlinge afstand is. P wil al bijna naar Q toelopen en zijn stappen tellen. Q bedenkt dat dit handiger kan. Q vraagt P naar zijn perroncoördinaat. P leest af waar die staat en rapporteert \(\frac{v\gamma\ell}{c} (1+v/c)\). Q leest af dat zijn eigen coördinaat \(\gamma\ell(1+v/c)\) is. Het onderlinge verschil, het zal niemand verbazen, is (zonder enige benadering) gelijk aan \[ \ell/\gamma \] P en Q blijken dus op een onderlinge afstand van \(\ell/\gamma\) te staan (gemeten in hun eigen perroneenheden)! P en Q spreken elkaar later en weten zeker dat, toen de trein nog in de remise stond, de gelijktijdige high-fives alleen lukten als hun onderlinge afstand \(\ell\) was.

De conclusie is dat om gelijktijdige high-fives te geven P en Q bij een stilstaande trein op een onderlinge afstand \(\ell\) moeten staan. In het algemeen moeten ze echter op een onderlinge afstand \(\ell/\gamma\) staan. Als de trein een echt flinke vaart heeft moeten ze echt een stuk dichter bij elkaar staan. Is de trein daardoor echt gekrompen? We zouden zeggen van niet. De trein is en blijft \(\ell\) lang. Gelijktijdig in het perronsysteem meet de trein echter wel korter. En dit heeft consequenties. De chefs moeten immers dichter bij elkaar zijn om de high-fives te geven dan wanneer de trein stil staat.

Bottom-line is dat we deze contractie hebben gededuceerd puur op basis van door het genootschap goedgekeurde formules. We noemen dit fenomeen daarom Dorrestijn-contractie. Het verhaal toont aan dat Dorrestijn-contractie geen aanname is, maar een gevolg. Het staat voor een fysisch reëel verschijnsel, namelijk dat perronchefs bij een rijdende trein korter bij elkaar moeten staan om gelijktijdig een high-five met de respectievelijke conducteurs te kunnen geven dan wanneer de trein stil staat. Dát is Dorrestijn-contractie. Niet meer en niet minder. Bij het brede publiek staat deze Dorrestijncontractie overigens bekend als Lorentzcontractie, maar ach, what’s in the name?

Wat moeten we er verder nog over zeggen? Hier is toch geen woord Spaans bij?


Reflectie

De vraag die we hier beantwoord hebben is op welke onderlinge afstand de perronchefs moeten staan om voor hen gelijktijdig een high-five met de conducteurs te kunnen klappen. Als \(\ell\) de (eigen)lengte van de trein is, dan moet de onderlinge afstand tussen de perronchefs \(\ell/\gamma\) zijn. Dat is de uitkomst op basis van de goedgekeurde vergelijkingen van het Genootschap. Toevallig (?) komt dit overeen met hoe de rest van de wereld hierover denkt.

Als de conducteurs gelijktijdig (gelijktijdig voor hen dus, de conducteurs) met de perronchefs high-five willen klappen dan moeten de perronchefs natuurlijk niet op een onderlinge afstand van \(\ell/\gamma\) staan. Nee, dan staan ze echt te dicht bij elkaar. Je kunt de hele exercitie opnieuw doen, maar het volstaat om gebruik te maken van het relativiteitsbeginsel. Hoe je het ook beredeneert, de uitkomst is dat als de conducteurs gelijktijdig (gelijktijdig voor hen dus, de conducteurs) met de perronchefs high-five willen klappen dat dan de perronchefs op een onderlinge afstand moeten staan van \(\ell\times\gamma\).

Terug naar boven