Ga naar de hoofdinhoud

Kinematica

Postulaten

De speciale relativiteitstheorie stoelt op twee postulaten, dat wil zeggen, twee onbewezen uitgangspunten. Vaak zijn postulaten triviaal, of althans schijnbaar triviaal. Triviale postulaten zijn triviaal omdat ze meestal goed aansluiten bij onze ervaringen. Iedereen kent de ervaring wel dat wanneer je trein stilstaat op een station en een andere trein begint te rijden, je even het gevoel heb dat jouw trein rijdt. Dit, in essentie, is het relativiteitsprincipe: het eerste postulaat van de speciale relativiteitstheorie. Het is het postulaat waarin alles relatief ten opzichte van elkaar wordt verondersteld.

Postulaat I (verkort). De wetten van de natuurkunde luiden in elk willekeurig stelsel hetzelfde mits het stelsel met een eenparige snelheid beweegt.

Dit idee voert terug tot de gedachtenwereld van Galilei; het was ook zijn postulaat. Het tweede postulaat van Galilei was zo triviaal dat het niet eens als postulaat herkend werd. Er was dus geen tweede postulaat van Galilei. Maar achteraf gezien was zijn tweede postulaat dat tijd universeel is. Dit wil zeggen dat overal de zelfde tijd heerst, onafhankelijk van de onderlinge snelheid van bewegende stelsels. Dit was zo iets vanzelfsprekend, dat niemand het de moeite vond om dit apart als postulaat te benoemen. Helemaal aan de andere kant van het spectrum kwam Einstein met de gedachte om de vloer aan te vegen met het idee dat tijd universeel is. Om gekende problemen op te lossen, waar wij verder niet op in zullen gaan (to do:refs), stelde hij dat niet de tijd universeel is, maar in plaats daarvan de lichtsnelheid. Einsteins gedurfde hypothese was om aan de nemen dat niet de tijd universeel is, maar de lichtsnelheid. Hij had hele gegronde redenen om dit aan te nemen, maar bewijzen kon hij het niet.

Einstein heeft het relativiteitsprincipe van Galilei gehandhaafd en het tot zijn eerste postulaat verheven. Daarnaast, en dat is wel een doorbraak te noemen, heeft hij het impliciete uitgangspunt van een universele tijd vervangen door een universele lichtsnelheid.

Postulaat II. De lichtsnelheid (in een specifiek medium) is constant, onafhankelijk van de snelheid van de bron, of van de waarnemer.

Einstein heeft in zijn artikel van 1905 laten zien dat hier direct uit volgt dat wanneer twee gebeurtenissen gelijktijdig plaatsvinden in jouw stelsel, deze niet gelijktijdig plaatsvinden in een ten opzichte van jou bewegend stelsel. Dit is iets dat bij de meeste van ons indruist tegen het gevoel van gezond verstand, maar het is louter een gevolg van de twee uitgangspunten (de twee postulaten), en daarmee binnen de theorie een waarheid. Mensen die niet willen denken vanuit de twee postulaten van Einstein hebben niet zo heel veel te zoeken op deze website, en ook niet op die van het Einsteingenootschap trouwens.

Begrippen en definities

Zoals gezegd gaan we op deze website niet uitputtend in op de formele opbouw van de SRT, maar beperken we ons tot elementen die van belang zijn voor de afweging over het al dan niet bestaan van lengtekrimp.

Het begrip gebeurtenis ofwel event

In het normale taalgebruik heeft het begrip event vele betekenissen. Zo wordt een popfestival vaak als een event aangeduid. Zo’n event strekt zich dan uit over plaats en tijd. In de relativiteitstheorie wordt een event echter toegekend aan een specifieke gebeurtenis. Dat wil zeggen, aan een gebeurtenis die zich op een bepaald moment op een bepaalde plaats voordoet. Zo’n event kun je dan vervolgens uitdrukken in de coordinaten van het stelsel van jouw voorkeur. Het ongelukkige is dat het Einsteingenootschap een event soms opvat als zijnde een uitgestrekte gebeurtenis (zoals in het artikel van Henk Dorrestijn), en soms als een gebeurtenis in enge zin (zoals in bijlage X). Wij hanteren het begrip event louter in enge zin: het is een combinatie van plaats en tijd (en niks geen intervallen). Om twaalf uur afgelopen nieuwjaarsnacht schoot ik vanaf die stoeptegel een vuurpijl af. Dat is een gebeurtenis, ofwel ‘event’. Op de webstek van het Einsteingenootschap wordt dit evenwel veelal aangeduid als ‘puntgebeurtenis’, en is een gebeurtenis het opgooien en weer opvangen van een balletje (sic),

Lengtekrimp ofwel Lorentzcontractie ofwel Lorentz-Fitzgeraldcontractie

Einstein is in zijn verhaal van 1905 heel ontwapenend wanneer hij de begrippen plaats en tijd definieert. Het is een operationele no-nonsense aanpak. Tijd is, vrij vertaald, wat je op de klok afleest en lengte is wat je afleest op je rolmaat. Hij besteedt wel enige aandacht aan het synchroniseren van klokken. De belangrijkste les is dat klokken alleen synchroon kunnen lopen als ze niet ten opzichte van elkaar bewegen.
Voor wat betreft het opmeten van de lengte van een voorwerp geldt dat je voor- en achterkant tegelijk op je eigen stationaire rolmaat aflezen. Als er een trein voorbij raast kun je bijvoorbeeld ook tegelijkertijd twee streepjes op het perron krijten die overeenkomen met de voor- en de achterkant van de trein. Naderhand kun je dan op je gemak de afstand tussen de streepjes opnemen en dit is dan de lengte van de trein terwijl die langs raasde. Mensen in de trein kunnen ook met hun eigen, maar wel identieke, meetinstrumenten de lengte van de trein opmeten. Wat zij zelf vinden heet per definitie de eigenlengte. De vraag is, is de eigenlengte gelijk aan de afstand tussen de streepjes zoals gemeten op het perron?

  • Nee, zegt de gangbare interpretatie: de lengte tussen de streepjes gemeten op de rolmaat van het perron is kleiner (meet minder meters) dan de eigenlengte van de trein (en als de trein, die dan wel extra wagons moet hebben om het voor hen gelijktijdig te kunnen meten, de lengte tussen de streepjes opmeet is die weer kleiner dan wat op de rolmaat van het perron staat. Dit klinkt misschien bizar, maar dit is allemaal redelijk makkelijk te doorzien met behulp van de relativiteit van de gelijktijdigheid. Voorbeelden zullen nog wel volgen.
  • Ja, zegt het Einsteingenootschap in de persoon van Henk Dorrestijn. Lorentzcontractie is overbodig en dat probeert het genootschap op vele wijzen aan te tonen. De lengte van de trein gemeten op het perron (op de eerder beschreven manier) is dus even groot of de trein nu rijdt of niet. Het doel van deze website is een aantal van deze redeneringen na te lopen en te wijzen op fouten en inconsistenties.

Coördinatensystemen

We nemen twee coördinatensystemen \(S\) en \(S'\), die elk met een eenparige snelheid bewegen. Het zijn dus inertiaalstelsels. De systemen zijn zo georiënteerd dat de \(x\)-assen over elkaar heen vallen. Systeem \(S'\) heeft een snelheid \(v\) ten opzichte van \(S\). Het systeem vanwaaruit de redenering gedaan wordt het stationaire systeem genoemd. Meestal is dit \(S\), maar dat hoeft niet. Soms wordt ook tijdelijk overgeschakeld naar het andere systeem.
De gangbare conventie is dat op \(t=0\) de oorsprong van beide stelsels samenvallen. Alleen daar zetten we \(S'\)-tijd dan meestal ook op nul. We mogen er namelijk niet vanuit gaan dat in een bewegend systeem de tijd op elke plek gelijk is. Wat we wel kunnen stellen is dat op \(t=0\) geldt dat \(t'=0\) in \(x'=0\). Het event waarbij de oorsprong van de twee stelsels samenvallen kunnen we uitdrukken met de coördinaten van \(S\), maar net zo goed ook met de coördinaten van \(S'\). In dit specifieke geval zijn de coördinaten respectievelijk \((t=0,x=0)\) en \((t'=0,x'=0)\). Hoe de coördinaten van een willekeurig event van het ene stelsel naar het andere omgeschreven kunnen worden wordt gegeven door de Lorentztransformaties.

Lorentztransformatie van de plaats

In de wereld van Galilei is de tijd universeel. Er geldt dan dat \(t=t'\). Wanneer een object zich op tijd \(t\) op plek \(x\) ophoudt (een event) zijn de \(S'\)-coördinaten van datzelfde event gegeven door \(t'=t\) en \(x'=x-vt\). Dit zijn de oude vertrouwde transformaties, de Galileitransformaties.
Binnen de SRT is in plaats van de tijd, de lichtsnelheid universeel. In dat geval kunnen de coördinaten van een event van het ene naar het andere stelsel omgezet worden met behulp van de Lorentztransformaties. Om deze transformaties te vinden veronderstellen we dat de transformatie lineair is. Dit is heel billijk omdat we niet willen hebben dat de grootte van intervallen tussen events afhangt van de keuze van waar en wanneer het event \((x=x'=0)\) op \((t=t'=0)\) plaatsvindt. Deze lineaire transformatie kunnen we weergeven met \[ x'=ax - bt \] Hierin zijn \(a\) en \(-b\) constanten. We kiezen voor \(-b\) omdat de transformatie dan het meest lijkt op die van Galilei. We kijken eerst naar de oorsprong van \(S'\). Deze beweegt mee met \(S'\) zelf en heeft dus een snelheid \(v\). De positie van de oorsprong van \(S'\) wordt dus in \(S\) gegeven door \(x=vt\), en in \(S'\) uiteraard door \(x'=0\). Substitueren we beide gegevens in de transformatieformule dan vinden we \(0=avt-bt\). Oftwel, \(b=av\). We vinden dat \[ x'=a(x - vt)\qquad (1) \] Het effect van deze transformatie is dat coördinaten van \(S\) naar \(S'\) getransformeerd worden. Omgekeerd kunnen de coördinaten ook van \(S'\) naar \(S\) getransformeerd worden. We denken ons dan stationair in \(S'\). Daarmee draaien alle accenten om. Maar niet alleen dat, ook draait het teken van \(v\) om. Immers, als \(S'\) t.o.v. \(S\) naar rechts gaat, gaat \(S\) t.o.v. \(S'\) naar links. De inversetransformatie is dus \[ x=a(x' + vt')\qquad (2) \] Rest nog uit te zoeken wat \(a\) is. Daartoe doen we een experiment met licht. We gebruiken licht omdat de snelheid daarvan altijd gelijk is en dus niet afhangt van de snelheid van de bron. Stel er er wordt een lichtpuls verzonden op moment \(t=t'=0\) vanuit de oorsprong van \(S\), dit wil dus zeggen ook vanuit de oorsprong van \(S'\). Op tijd \(t\) heeft het licht een afstand \(ct\) afgelegd, waarbij \(c\) de lichtsnelheid is. Het event \((t=t,x=ct)\) kunnen we ook uitdrukken in de coördinaten van \(S'\), namelijk \((x',t')\). In \(S'\) heeft het licht er een tijdsduur \(t'\) over gedaan om bij \(x'\) aan te komen. In \(S'\) is de lichtsnelheid ook \(c\) dus voor de plaatscoördinaat in \(S'\) geldt dat \(x'=ct'\). De coördinaten \((x,ct)\) en \((x',ct')\) beschrijven het zelfde event en moeten dus voldoen aan de transformaties (1) en (2). We elimineren alle \(x\) en \(x'\) uit beide vergelijkingen: \[ \begin{aligned} ct'=a(ct - vt) = act(1-v/c)\\ ct=a(ct' + vt') = act'(1+v/c) \end{aligned} \] Substitueren we de eerste in de tweede vergelijking dan krijgen we \(ct=a^2ct(1-v/c)(1+v/c)\). De \(ct\) valt weg en we krijgen, met de regel \((1-x)(1+x)=1-x^2\), dat \(a=1/\sqrt{1-v^2/c^2}\). De constante \(a\) noemen we vanaf nu \(\gamma\). Dus, \[ \begin{aligned} x'=\gamma(x-vt)\\ x=\gamma(x'+vt') \end{aligned} \] met \[ \gamma = \frac{1}{\sqrt{1-v^2/c^2}}. \] De verhouding \(v/c\) is de relatieve snelheid (de snelheid t.o.v. de lichtsnelheid) en wordt vaak aangeduid met \(\beta\).
Er geldt dus \[ \begin{aligned} \beta=v/c \quad\text{en}\\ \gamma=\frac{1}{\sqrt{1-\beta^2}}. \end{aligned} \] Merk op dat \(\beta\) tussen de \(0\) en de \(1\) in ligt en dat \(\gamma\) altijd groter of gelijk is aan 1.
Een handige relatie tussen \(\beta\) en \(\gamma\) is dat \[ \frac{1}{\gamma^2}=1-\beta^2. \]

Lorentztransformatie van de tijd

Nu we de “heen en weer” transformatie van de plaats hebben, is die van de tijd er redelijk gemakkelijk uit te vinden. Het heeft voordelen om eerst de LT van de plaats in termen van \(\beta\) weer te geven: \[ \begin{aligned} x'=\gamma (x-\beta ct) \quad \text{LTplaats}\\ x=\gamma (x'+\beta ct') \quad \text{LTplaatsinv} \end{aligned} \] Maak nu \(ct'\) vrij uit de tweede vergelijken en substitueer de eerste voor \(x'\). Zo krijgen we links \(ct'\) en rechts alleen maar accentloze grootheden (zoals een normale, voorwaartse, transformatie betaamt). Dit levert \[ ct'=\frac{x/\gamma-\gamma x + \beta\gamma ct}{\beta} \] Haal nu \(\gamma\) buiten de haakjes en gebruik de “handige” relatie \(1/\gamma^2 = 1 - \beta^2\). Er vallen dan twee \(x\)-en tegen elkaar weg en de \(\beta\) in de noemer kan weggedeeld worden. Het resultaat is: \[ ct' = \gamma ( ct -\beta x) \quad\text{LTtijd} \] Dit is de LT van de tijd. De inverse transformatie vinden we eenvoudig door de accenten en de snelheid om te draaien: \[ ct = \gamma ( ct' +\beta x') \quad\text{LTtijdinv} \]

Vuistregels van de SRT

Wanneer twee verschillende events met elkaar vergeleken worden kunnen vuistregels opgesteld worden over tijdrek, tijdverschuiving en, jawel, lengtekrimp.

Vuistregel 1. Tijdrek ofwel tijddilatatie
Deze vuistregel gaat over een klok die meereist met het systeem \(S'\). We hebben dus twee events waarvan de \(x'\) coördinaat gelijk is (de klok is namelijk in rust in \(S'\)). De laatste LT (genaamd LTtijdinv) biedt het meeste soelaas. Toepast op twee events: \[ \begin{aligned} ct_2 = \gamma ( ct'_2 +\beta x'_2) \\ ct_1 = \gamma ( ct'_1 +\beta x'_1). \end{aligned} \] Het verschil tussen de twee events is dus \[ \Delta ct = \gamma ( \Delta ct' +\beta \Delta x') \] Als de klok inderdaad op een vaste plek in \(S'\) staat geldt dus \(\Delta x'=0\) en \[ \Delta t' = \Delta t/\gamma \] Dit is het spreekwoordelijke “bewegende klokken tikken langzamer”.
Wanneer er een klok in \(S\) op een vaste plek staat (een “perronklok”), dan geldt net het omgekeerde, namelijk

\[ \Delta t = \Delta t'/\gamma \] De vuistregel “bewegende klokken tikken langzamer” is echter nog steeds geldig. Nu is de “perronklok” in \(S\) een bewegende klok voor \(S'\); en die klok tikt langzamer. Dit volgt “wiskundig” uit vgl (LTtijd) met \(\Delta x=0\) (klok in rust in \(S\)). Het is dus allemaal relatief…

Vuistregel 2. Tijdverschuiving of wel relativiteit van de gelijktijdigheid
Wat we nu willen doen is tegelijkertijd twee klokken in \(S'\) aflezen. Het blijkt dan dat wat gelijktijdig voor ons is (namelijk het gelijktijdig aflezen van de klokken in \(S'\) niet gelijktijdig is in \(S'\) (de klokken in \(S'\) blijken een andere stand te hebben). Om dit fenomeen op te sporen kijken we weer naar vgl (LTtijdinv), dus is weer \[ \Delta ct = \gamma ( \Delta ct' +\beta \Delta x') \] Nu echter, kijken we naar twee verschillende klokken in \(S'\), dus \(\Delta x' \ne 0\). Maar, we lezen de klokken wel gelijktijdig af, dus \(\Delta ct = 0\). Ergo, \[ c\Delta t' = -\beta \Delta x' \] Deze regel houdt in dat klokken meer naar voren in het bewegende system achter lopen op klokken meer naar achteren. Dus, een klok aan de voorkant van een trein loopt evenveel langzamer als een klok aan de achterkant (dat is vuistregel 1). Maar de klok aan de voorkant loopt een vast bedrag achter op de klok aan de achterkant (vuistregel 2). Dus wanneer twee events gelijktijdig zijn in \(S\) zijn ze niet gelijktijdig in \(S'\) (tenzij ze op dezelfde plek plaatsvinden). Dit fenomeen wordt de relativiteit van de gelijktijdigheid genoemd.
Voor een gelijktijdige meting in \(S'\) geldt analoog (accenten verwisselen en snelheid omkeren): \[ c\Delta t = +\beta \Delta x \] Dit volgt ook uit vgl (LTtijd). Het credo blijft “klokken meer naar voren lopen achter op klokken meer naar achteren.”

Vuistregel 3. Lengtekrimp ofwel Lorentz-Fitzgeraldcontractie
Nu we een beetje vertrouwd zijn met de procedure kunnen we ook naar vgl (LTplaats) kijken. Hieruit volgt \[ \Delta x' = \gamma (\Delta x - \beta \Delta ct). \] Als we, net zoals bij Vuistregel 2, gelijktijdig in \(S\) de afstand meten geldt \[ \Delta x =\frac{\Delta x'}{\gamma} \] De afstand tussen twee punten is dus korter op onze meetlat vergeleken met hun meetlat. Tenminste, als wij gelijktijdig meten. Dit betekent dat snel bewegende voorwerpen er korter uitzien dan wanneer ze ten opzichte van ons stil staan. Dit is althans hoe de gangbare interpretatie luidt. Ook het omgekeerde is weer waar: verwissel accenten en draai de snelheid om (die hier niet in de vergelijking zit): \[ \Delta x' =\frac{\Delta x}{\gamma} \] Dit geldt voor gelijktijdige meting in \(S'\) van een lengte in \(S\). Dit volgt ook uit vgl (LTplaatsinv). Het credo blijft evenwel “bewegende voorwerpen meten korter”.

Epiloog

We hebben de LT afgeleid en daaruit de vuistregels beredeneerd. Je kunt ook eerst met lichtexperimenten de vuistregels afleiden en dan de LT’s vinden. De meest eenvoudige route is om eerst tijdrek te vinden, dan lengtekrimp en vervolgens de tijdverschuiving. In deze route heb je echt lengtekrimp nodig om bij tijdverschuiving aan te komen. Het kan ook anders, maar bij deze route is lengtekrimp nodig. Des te interessanter is het om eens te gaan kijken naar de website van het Einsteingenootschap, Zij menen immers dat lengtekrimp (Lorentz-Fitzgeraldcontractie) niet bestaat. Als ze gelijk hebben gaat de voorgestelde route de mist in. We gaan dit onderzoeken in volgende artikelen, die een voor een zullen verschijnen.

Terug naar boven