Optellen van snelheden
Als iemand in een trein met een snelheid \(w\) naar voren loopt dan zien wij vanaf de grond die persoon met snelheid \(w\) gaan, vermeerderd met de snelheid van de trein, \(v\), t.o.v. ons. Dus \(u = w + v\), waarbij \(u\) de snelheid van de persoon is t.o.v. ons. Bij hele hoge snelheden gaat deze vlieger niet meer op. Je zou dan immers boven de lichtsnelheid uit kunnen komen. Het antwoord moet dus iets getemperd worden. Binnen de SRT is de formule om snelheden op te tellen als volgt: \[ u = \frac{w+v}{1+wv/c^2}. \] Op de website van het Einsteingenootschap wordt deze formule afgeleid als erratum op Bijlage II van het boekje “Op het Spoor van de Tijd” van Henk Dorrestijn. We zullen deze afleiding proberen na te lopen en dan ingaan op een aantal eigenaardigheden.
We beginnen met de laatste regel van de afleiding. De snelheid \(u\) wordt daar gegeven door
\[ (v+w)(1-vw/c^2)=\frac{v+w}{1+vw/c^2}. \]
Hierin is \(w\) de snelheid van een voorwerp t.o.v. van een trein. De trein beweegt t.o.v. ons met een snelheid \(v\). Voor ons is de snelheid van het voorwerp \(u\), en die wordt weergegeven door bovenstaande uitdrukkingen. Iedereen kan zien dat de geciteerde gelijkheid niet klopt; het is geen gelijkheid. Als ‘opmerking’ staat er iets later in het betoog dat “termen met \(c^4\) in de noemer zijn verwaarloosd”. Hier komt het er op neer (zoals eenvoudig valt na te gaan) dat kennelijk \(v^2w^2/c^4\ll 1\) verondersteld wordt. Het verbazingwekkende is dat deze benadering een resultaat oplevert dat volledig correct is, en dus ook opgaat als \(v^2w^2/c^4\) in de buurt van de 1 komt. Het is natuurlijk onmogelijk dat een benadering een beter resultaat kan opleveren dan het origineel. De conclusie moet zijn dat het linkerlid in de vergelijking niet klopt. Het betoog dat leidt tot het linkerlid moet daarmee ook onjuistheden bevatten.
We lichten onze conclusie nog verder toe. De analyse leidt dus tot \(u = (v+w)\times(1-vw/c^2)\). Om hier te komen zijn geen benaderingen gebruikt en dit resultaat zou dus exact moeten zijn. Om aan te tonen dat deze vergelijking niet klopt nemen we voor \(w\) de lichtsnelheid. Dan moet \(u\) ook exact de lichtsnelheid opleveren (die hangt immers niet af van de snelheid van de bron). Deze formule levert echter \(u=c-v^2/c\) op (of, iets meer symmetrisch geformuleerd, \(u/c=1-v^2/c^2\)) en is daarmee in strijd met het tweede postulaat. Er moet dus ergens iets misgegaan zijn in de afleiding. Het gaat om twee vergissingen, die we hieronder zullen opsporen.
Het perronsysteem S&S duiden we hier aan met systeem \(S\), en het systeem van de trein met \(S'\). De snelheid van de trein is \(v\) ten opzichte van het perron. Aan de voorkant van de trein bevindt zich een klok C1 en deze is in rust t.o.v. de trein. Er wordt overwegend vanuit het perspectief van de trein geredeneerd; vanuit \(S'\) dus. De situatie is zo dat op \(t'=0\) klok C2 zich t.o.v. klok C1 helemaal aan het andere eind van de trein bevindt (dus helemaal links achterin de trein) beide klokken wijzen dan nul aan. Klok C2 beweegt met snelheid \(w\) ten opzichte van de trein in de richting van C1. Het is merkwaardig om hier een klok voor te nemen. Immers, omdat C2 in te trein beweegt loopt deze langzamer dan klok C1. Gelukkig worden de klokstanden van C2 nergens gebruikt. Het geval wil dat op \(t'=0\) klok C1 zich bij perronklok A bevindt. Klok A geeft dan, bij afspraak, ook nul aan. Dus \(t_\text A=0\) als de tijd in het stationaire systeem \(S'\) nul is. Andere klokken in het perronsysteem \(S\) wijzen dan natuurlijk niet nul aan (vanwege de relativiteit van de gelijktijdigheid).
We springen nu even over naar het perronsysteem \(S\), en wel op het moment \(t=0\), dus wanneer klok C1 bij perronklok A is. C1 wijst dus ook nul aan. De trein is nu het bewegende systeem daarom wordt de \(S'\)-tijd aan de andere kant van de trein (de achterkant) gegeven door \(t'=+v \ell/c^2\), waarbij \(\ell\) de eigenlengte van de trein is (of \(\ell\) nou echt de eigenlengte is of niet blijkt hier ook helemaal niets uit te maken want in het slotakkoord van de afleiding valt \(\ell\) toch weg). Klok C2 is dan dus de achterkant van de trein al gepasseerd, want op \(t'=0\) was C2 bij de achterkant. Het moment \(t'=+v \ell/c^2\) krijgt (onterecht) een bijzondere betekenis. Voordat we ons weer in het stelsel van de trein situeren definiëren we eerst nog twee extra perronklokken. Op \(t=0\) is de voorkant van de trein bij perronklok A (dat wisten we al). De achterkant van de trein is dan (\(t=0\)) bij perronklok Q. Perronklok B, tenslotte, staat toevallig precies op de plek waar C2 klok C1 bereikt. Alle perronklokken zijn natuurlijk in rust t.o.v. \(S\). Het is misschien verleidelijk te denken dat QB de totale afstand is die C2 in \(S\) aflegt. Dit is echter niet zo, want op \(t=0\) is C2 al onderweg. De achterkant van de trein zat dus links van Q op het moment dat C2 aan zijn reis begon. De afstand die C2 in \(S\) aflegt is daarom groter dan de afstand QB. Belangrijk is ons te realiseren dat op het moment dat C2 vertrekt de achterkant van de trein perronklok Q nog moet bereiken.
We gaan weer in de trein zitten, systeem \(S'\), en beginnen weer op \(t'=0\): het moment dat C2 met snelheid \(w\) t.o.v. ons de achterkant van de trein passeert op weg naar de voorkant. De perronklokken A, B en Q bewegen met snelheid \(v\) naar links. Klok A is dan ter hoogte van C1 aan de voorkant van de trein. Perronklok A wijst volgens eerdere afspraak nul aan. Perronklok Q wijst minder aan, want klokken meer naar voren lopen achter. Aangezien voor perronklok Q het moment \(t=0\) dus nog moet komen bevindt Q zich rechts van de achterkant van de trein (Q beweegt immers naar links). Dit is allemaal in overeenkomst met de beweringen in de vorige alinea. We definiëren nog een perronklok. Deze staat links van Q precies ter hoogte van de achterkant van de trein (nog steeds op \(t'=0\)). We noemen die perronklok \(O\) en deze klok markeert de oorsprong van het stelsel \(S\). De afstand die klok C2 aflegt om van het ene naar het andere einde van de trein te komen is dus, gemeten in \(S\), gelijk aan de afstand \(O\)B.
We blijven in de trein en kijken nu naar het moment \(t'=v \ell/c^2\). Alle perronklokken gaan met snelheid \(v\) naar links, dus alle hebben zich over een afstand \(v^2 \ell/c^2\) naar links verplaatst. Op dit moment is perronklok Q ter hoogte van de achterkant van de trein. Het ligt voor hand de achterkant van de trein als de oorsprong van \(S'\) te nemen. Dan is, op \(t'=v \ell/c^2\), \(x'_O=-v^2 \ell/c^2\), \(x'_\text Q=0\) en \(x'_\text A=\ell-v^2 \ell/c^2\). De coördinaat van klok C2 is dan \(x'_\text{C2}=wv \ell/c^2\). De afstand van C2 tot \(O\) is dan \(x'_\text{C2} - x'_O = (v+w)v\ell/c^2\). Tot zover geen verschil van mening.
Dan zegt het genootschap (nog steeds voor het moment \(t'=v \ell/c^2\)):
Volgens C1 hoeft C2 dan nog maar een afstand van \([\ell-(v+w)\cdot v\ell/c^2]\) meter af te leggen.
Dit kan natuurlijk niet. Wanneer je grote waarden voor \(w\) en \(v\) kiest (bijvoorbeeld beide \(0.9c\) dan levert dit een negatieve afstand! Dan is C2 klok C1 dus al gepasseerd! Maar dat kan helemaal niet want C2 is pas bij C1 op \(t'=\ell/w\ge v \ell/c^2\). De ongelijkheid volgt uit \(\ell/w - v\ell/c^2=\ell/w(1-vw/c^2)\ge 0\). Wat C2 nog moet afleggen is gewoon \(\ell-wv \ell/c^2=\ell(1-wv/c^2)\). Bovendien is het weinig interessant om deze afstand te kennen. Wij gebruiken hem straks niet.
Dan staat er iets zeer merkwaardigs:
We moeten ons goed realiseren dat een afstand tussen twee punten - die zich in het onbeweeglijke stelsel S&S bevinden - volgens S&S een factor \((1+\tfrac{1}{2}\frac{v^2}{c^2})\) groter is dan volgens de in de trein met snelheid \(v\) meerijdende C1.
De genoemde factor is een benadering van de bekende \(\gamma=1/\sqrt{1-v^2/c^2}\). De benadering geldt voor kleine snelheden. In dit probleem is de waarde van \(\gamma\) niet van belang. Hij blijkt namelijk uit het probleem te vallen. Dus of je nou de echte \(\gamma\) gebruikt of een benadering, het antwoord is er niet van afhankelijk. Goed, het genootschap stelt dus dat de afstand tussen twee punten in \(S\) (perronklokken bijvoorbeeld) gemeten in eenheden van \(S\), \(\gamma\) keer zo groot is als diezelfde afstand gemeten in de eenheden van \(S'\). Maar dit is toch precies wat bedoeld wordt met lengtekrimp? Wij, stationair in \(S'\), meten een kleinere afstand tussen twee perronklokken (minder meters op onze meetlatten dan op die van het perron; als wij het tenminste gelijktijdig meten en dat doen we). Als het genootschap hier werkelijk achter staat lijkt de hele discussie louter semantisch… Het zal wel te maken hebben met het vermeende verschil tussen lengte en afstand. Wij houden het vooralsnog liever bij de operationele definities van Einstein.
Goed, we gaan verder. De trein is nog steeds ons stationaire systeem. Op \(t'=\ell/w\) heeft C2 niet alleen klok C1 bereikt, maar ook perronklok B. Op \(t'=\ell/w\) staan de klokken C1, C2 en B dus bij elkaar (zelfde event). Op \(t'=0\) was perronklok A bij C1. Perronklok A heeft zich dus \(\Delta x'=v\ell/w\) van C1 verwijderd. De afstand tussen de klokken A en B in \(S\) is dan \(\gamma v\ell/w\). Is dit de afstand die C2 in eenheden van \(S\) heeft afgelegd? Nee.
De afstand die C2 volgens de chefs heeft afgelegd, vinden we door bij de afstand die C1 heeft afgelegd de extra afstand op te tellen die C2 heeft afgelegd van \([\ell-(v+w)\cdot v\ell/c^2]\) meter.
Zoals eerder beargumenteerd klopt die \([\ell-(v+w)\cdot v\ell/c^2]\) niet. Sterker, het hele idee om aan \(t'=v \ell/c^2\) een bijzondere betekenis toe te kennen is ongegrond. Het is het tijdstip waarbij Q ter hoogte van de achterkant van de trein zit. Dat is alles. Om de snelheid van C2 t.o.v. \(S\) te bepalen moeten we de afgelegde afstand koppelen aan de tijdspanne. Kies je er voor om achter- en voorkant van de trein als interval te nemen dan is dat het enige waar je mee te maken hebt. De rest boeit niet. Feit is dat C2 in \(O\) begint en in B eindigt. Hoe zit het dan wel? We waren zover dat perronklok A zich in een tijdspanne van \(\Delta t'=\ell/w\) zich over een afstand van \(v\ell/w\) van C1 heeft verplaatst. Het is evenzeer waar dat perronklok \(O\) zich over een afstand van \(v\ell/w\) van de achterkant van de trein heeft verplaatst. De afstand die C2 overbrugd heeft, in eenheden van \(S'\) is dus \(v\ell/w\) plus de lengte van de trein \(\ell\). Dus is de afstand \(O\)B in eenheden van \(S'\) gelijk aan \(\ell(v/w +1)\). Als we dezelfde (juiste) conversie toepassen als van het genootschap dan vinden we dat de afstand die C2 in \(S\) overbrugd heeft gelijk is aan \(\Delta x = \gamma\ell(1+v/w)\): \[ \Delta x = \gamma\ell(1+v/w)=\frac{\gamma\ell}{w}(w+v) \] Dit is heel wat anders dan waar het genootschap op uitkomt. Zij komen namelijk uit op \(\gamma\ell(1+v/w-(v+w)v/c^2)\). Hun uitkomst is bizar want bij grote \(v\) en \(w\) komt hier een overbrugde afstand in \(S'\) van nul uit. Aantoonbaar incorrect dus.
Vervolgens wordt berekend hoe lang het duurt, in \(S\), voordat C2 van de achterkant van de trein naar de voorkant is gegaan. De tijdsduur in \(S'\) is \(\ell/w\); dat klopt. Het genootschap claimt echter dat de overeenkomstige tijdsduur in \(S\) gelijk is aan \(\gamma \cdot \ell/w\):
De tijdsduur voor deze actie is \(\ell/w\) volgens C1. In het stelsel van S&S is dit een tijdsduur van \((1+\tfrac{1}{2}\frac{v^2}{c^2})\cdot\ell/w\) sec
Nee, dit is niet zo. Wel is het zo dat \(\gamma \cdot \ell/w\) de tijd is die perronklok B aanwijst. De eindtijd van het tijdsinterval is dus \(\gamma \cdot \ell/w\). Maar de begintijd is niet nul. Wanneer was C2 ook al weer aan zijn reis begonnen? Dat was op \(t'=0\). Perronklok A wijst dan aan \(t=0\). Maar zo niet de perronklok ter plekke van C2. De perronklok ter plekke van C2 op \(t'=0\) is precies klok \(O\). De afstand tussen A en \(O\) is \(\ell\) in termen van \(S'\) en \(\gamma\ell\) in termen van \(S\) (volgens de vuistregel van het genootschap zelf). De \(S\)-tijd in \(O\) op \(t'=0\) is dus \(-\gamma v\ell/c^2\). De totale tijdsduur die in \(S\) aan de reis van C2 van het ene eind van de trein naar het andere toegekend wordt is dus \(\gamma \cdot \ell/w--\gamma v\ell/c^2\). Ofwel,
\[ \Delta t = \gamma\ell(1/w +v/c^2)=\frac{\gamma\ell}{w}(1 + wv/c^2) \]
De snelheid \(u\) van C2 ten opzichte van \(S\) vinden we dan door \(\Delta x\) te delen door \(\Delta t\): \[ u = \frac{\Delta x}{\Delta t}=\frac{\frac{\gamma\ell}{w}(w+v)}{\frac{\gamma\ell}{w}(1+wv/c^2)} = \frac{w+v}{1+wv/c^2} \]
Hiermee is de formule van het optellen van snelheden aangetoond. Ook aangetoond is dat de afleiding van het Einsteingenootschap, in de persoon van Henk Dorrestijn, niet deugt. Opmerkelijk is dat zij in feite ook gebruik maken van lengtekrimp. Misschien zien ze dat niet zo, maar als wij lengtekrimp gebruiken komen we tot een correct antwoord, terwijl zij daar met dezelfde lengtekrimp niet toe komen. Bizar.
Een variant op bovenstaande methode
Bovenstaand betoog kunnen we ook iets strakker weergeven.
We nemen de trein (systeem \(S'\)) weer als ons stationaire systeem. Aan de achterkant van de trein staat een klok P en de voorkant een klok Q. Een voorwerp C2 gaat voor ons met snelheid \(w\) naar rechts en het perron (systeem \(S\)) gaat met snelheid \(v\) naar links.
Op \(t'=0\) is C2 helemaal links aan de achterkant van de trein bij klok P en op dat moment staat ter hoogte van P/C2 een perronklok A die (bij afspraak) ook nul aanwijst. Op \(t=t'=0\) bevindt C2 zich dus bij treinklok P en ter hoogte van perronklok A. Op tijdstip \(t'\) heeft C2 in de trein een afstand \(\ell=wt'\) afgelegd. Als \(\ell\) de lengte van de trein voorstelt, dan zit C2 nu dus helemaal voorin de trein bij Q. In de tussentijd heeft het perron zich over een afstand \(vt'\) naar links verplaats. Perronklok A zit nu dus op een afstand \(vt'\) links van P. Nog steeds op tijdstip \(t\) staat ter hoogte van P een perronklok B en bij Q een perronklok C.
Vanuit het perron \(S\) geredeneerd heeft C2 een reis gemaakt van klok A naar klok C. De afgelegde afstand is \(\Delta x\) en dat is overbrugd in tijdsinterval \(\Delta t\). Als we \(\Delta x/\Delta t\) uitrekenen krijgen we de snelheid van C2 in eenheden van \(S\). Dit is de snelheid \(u\) waarnaar we op zoek zijn. Vanuit het perron gezien lopen klokken in de trein langzamer met een factor \(\gamma\). Omdat treinklok P op nul stond op \(t=0\) geldt voor een perronklok die ter hoogte van treinklok P staat altijd en onafhankelijk van het perspectief dat die betreffende perronklok \(\gamma t'_\text P\) aanwijst (evenzogoed wijst een treinklok ter hoogte van perronklok A \(\gamma t_\text A\) aan).
We bekijken de situatie weer vanuit de trein \(S'\) en wel op het moment \(t'\). De tijd die klok C nu aanwijst, \(t_\text C\), bepaalt het zojuist genoemde tijdsinterval \(\Delta t\) dat \(S\) toekent aan de reis van C2 van klok A naar klok C (perronklok A stond immers op nul toen C2 bij A was). Perronklok B staat ter hoogte van klok P. Er geldt dus dat \(t_\text B=\gamma t'\). Om hieruit \(t_\text C\) te vinden moeten we beseffen dat C een klok meer naar achteren is en daarom \(v\ell_\text{BC}/c^2\) voorloopt, waarbij \(\ell_\text{BC}=\gamma\ell=\gamma w't\). Dus, \(\Delta t = t_\text C=\gamma t'+\gamma wvt'/c^2=\gamma (1+wv/c^2) t'\): \[ \Delta t =\gamma (1+wv/c^2) t' \] De afstand tussen A en C is in onze eenheden gelijk aan \(vt'\) (de afstand van van A tot B) plus \(wt'\) (de afstand tussen B en C). In de eenheden van \(S\) is dat \(\gamma\) keer zo groot. Dus: \[ \Delta x = \gamma (v + w) t' \] Tenslotte vinden we \(u\): \[ u = \frac{\Delta x}{\Delta t} = \frac{v+w}{1+wv/c^2} \]
Een afleiding zonder lengtekrimp te gebruiken
Het toch ietwat rare idee om een klok (C2) te gebruiken als voorwerp dat beweegt in \(S'\) (de trein) heeft ons geïnspireerd om te kijken naar het tempo waarin klok C2 loopt gemeten in het stelsel van \(S\). Als je dat tempo weet, dan weet je ook de snelheid \(u\) van C2 t.o.v. \(S\). Het tempo van C2 in \(S\) valt inderdaad te achterhalen en ook dit leidt (uiteraard) tot de juiste formule voor het optellen van snelheden. En dit zonder afstanden te corrigeren met \(\gamma\). We gaan aan de slag.
Klok C2 bevindt zich in inertiaalsysteem \(S''\) dat beweegt met snelheid \(w\) t.o.v. een trein. De trein zelf is inertiaalsysteem \(S'\) en deze beweegt met snelheid \(v\) t.o.v de het perronsysteem \(S\). In de trein staan twee synchroon lopende klokken. Achterin staat klok T1 en voorin klok T2. Het perronsysteem is ons stationaire systeem. Voor ons lopen daar alle klokken (perronklokken dus) synchroon. Dus de trein gaat met snelheid \(v\) t.o.v. van ons en C2 gaat met snelheid \(w\) t.o.v. de trein. Dat is dezelfde situatie als voorheen. Om gehannes zo veel mogelijk te voorkomen zijn alle snelheden nu relatieve snelheden, dus t.o.v. de lichtsnelheid \(c\).
We beginnen te kijken als C2 zich achterin de trein bevindt. De tijd voor alle drie de inertiaalsystemen kiezen we daar, op die plek, nul (alleen in het ons stationaire perronsysteem \(S\) is de tijd dan overal nul). De bijbehorende plaatscoördinaat geven we arbitrair aan met \(x=x'=0\).
We bekijken nu het tijdstip \(t\) waarop C2 zich helemaal voorin de trein bevindt, dus precies ter hoogte van treinklok T2. Klok T2 geeft dan \(t'\) aan. In de trein heeft C2 dus een afstand \(wct'\) afgelegd (\(w\) is een snelheid t.o.v. de lichtsnelheid). We gaan nu \(t'\) bepalen. Klok T1 is een stilstaande klok in de trein die aanvankelijk op nul stond. Vanwege tijddilatatie staat T1 nu dus op \(t\sqrt{1-v^2}\) (omdat we nu drie inertiaalstelsels hebben gebruiken we liever geen \(\gamma\) of \(\beta\); let er ook op dat \(v\) een relatieve snelheid is). Klok T2 staat in \(S'\) meer naar voren en loopt dus achter t.o.v. T1. De onderlinge afstand tussen beide klokken is \(wct'\). De tijd \(t'\) die T2 aanwijst is dus \(t'=t\sqrt{1-v^2} - vwt'\). Hieruit volgt dat \[ t' = t\frac{\sqrt{1-v^2}} {1+vw}. \] Nog steeds om het moment dat C2 bij klok T2 voorin de trein is, geeft klok C2 \(t''\) aan. C2 is een bewegende klok t.o.v. de trein en die loopt langzamer met een factor \(\sqrt{1-w^2}\) t.o.v. klokken in de trein \(S'\). C2 stond aanvankelijk op nul, dus geeft C2 nu aan: \[ t'' = t'\sqrt{1-w^2}. \] Evenzogoed is klok C2 is een bewegende klok t.o.v. het perron en die loopt langzamer met een factor \(\sqrt{1-u^2}\), waarin \(u\) de relatieve snelheid van C2 t.o.v. het perronsysteem \(S\) is. C2 stond aanvankelijk op nul, dus wordt de tijd die C2 aanwijst ook gegeven door \[ t'' = t\sqrt{1-u^2}. \] Substitueren we nu de eerste vergelijking in de tweede en het resultaat in de derde dan krijgen we dat \[ \sqrt{1-u^2} = \frac{\sqrt{1-v^2}\sqrt{1-w^2}}{1+vw} \] Nu kwadrateren we de hele handel en maken \(u^2\) vrij: \[ u^2 = 1-\frac{\left(1-v^2\right)\left(1-w^2\right)}{(1+vw)^2} \] Onder een noemer brengen en de haakjes uitwerken: \[ u^2 = \frac{1+2vw+v^2w^2 - (1-w^2-v^2+v^2w^2)}{(1+vw)^2} \] Dan houden we over dat \[ u^2 = \frac{v^2+2vw+w^2}{(1+vw)^2}= \frac{(v+w)^2}{(1+vw)^2} \] Nemen we nu de wortel dan vinden we het oude vertrouwde resultaat: \[ u = \frac{v+w}{1+vw} \] Bedenk dat \(u\), \(v\) en \(w\) snelheden t.o.v. de lichtsnelheid zijn en dus dimensieloos zijn.
We hebben nu de somformule gevonden zonder gebruik te maken van lengtekrimp! Hetgeen natuurlijk niet betekent dat lengtekrimp niet zou bestaan.